| Etik İhlaller: Kötü İnsanlar mı, Kötü Sistemler mi? Bazen cevap düşündüğümüzden daha karmaşık… Geçen gün bir sohbette biri, “Etik ihlaller kötü insanların işidir” dedi. Dürüst olmak gerekirse bu cümle beni biraz düşündürdü. Çünkü bu tür net tanımlamalar, çoğu zaman resmi fazlasıyla basitleştiriyor. Etik konulara yıllardır kafa yoran biri olarak şunu çok net görüyorum: Evet, bazı insanlar kasıtlı olarak yanlış yapar. Ama çoğu zaman asıl hikaye, bireyden çok ortamda yazılıyor. “Kötü Elma” Hikayesi Etik ihlallerin “kötü karakterli” bireylerin eseri olduğunu düşünmek yaygın bir refleks. İyi niyetli de bir varsayım aslında: Kurallara uymayanları bul, sistemden çıkar, sorun çözülür. Ama iş hayatı bu kadar basit değil. Mesela Enron vakasında, evet bazı yöneticiler kasıtlı olarak suistimal yaptı. Ama onları o noktaya getiren sistemik teşvikleri, kültürel körlükleri, kurum içi “başarı” tanımını da görmezden gelemeyiz. Sadece “kişiye” bakarsak, koca yapıyı ıskalarız. Herkes Suistimal (Fraud) Üçgenini Biliyor… Ama Davranışı Anlamaya Yetiyor mu? Etik ihlaller deyince klasik üçleme hemen akla gelir: Fırsat – Baskı – Rasyonalizasyon. Bu model birçok şeyi açıklar. Ama bazen de yetmez. Bazen ortam, kişi için yanlış olanı normalleştirir. “Elma, Sepet ve Hasat” (ABC Fraud) Modeli Ramamoorti’nin geliştirdiği ABC Fraud Modeli, fraud’u yalnızca bireysel niyetle açıklamanın yetersiz olduğunu vurgular. Sorun her zaman “kötü elmalarda” değildir. Bazen elmaların içine konulduğu sepet çürüktür. Hatta o sepeti üreten sistem baştan hatalı kurulmuştur. Bu çerçeve üç katmanda ele alınır: 🍎 Kötü Elma (Bad Apple): Bireyin kendi iradesi ve niyetiyle yaptığı yanlışlar. 🧺 Kötü Sepet (Bad Bushel): Kurumun yapısı, kültürü, gözetim mekanizmaları ve ödül-ceza dengesi. 🌾 Kötü Hasat (Bad Crop): Sektörün veya daha geniş düzenin yanlış teşvikler ve bozuk normlarla şekillenmiş olması. Bu noktada Philip Zimbardo’nun sosyal psikoloji alanındaki bulguları önemli bir tamamlayıcı perspektif sunar. Zimbardo’ya göre, insanlar çoğu zaman “kötü” oldukları için değil, içinde bulundukları ortamın ve rollerin dönüştürücü etkisiyle etik dışı davranışlara sürüklenebilir. Başka bir ifadeyle, karakter kadar sistemi ve durumu da hesaba katmadan etik ihlal davranışını tam olarak anlamak mümkün değildir. Yurt Dışında Kurala Uyan, Kendi Ülkesinde İhlal Eden İnsan Bazı insanlar başka bir ülkede tüm trafik kurallarına harfiyen uyar, kendi ülkesine döndüğünde emniyet şeridine dalar. Bu örnek, Zimbardo’nun çerçevesini doğruluyor: İnsan aynı insan. Değişen sistem. Demek ki sorun her zaman karakterde değil; karakterin içinde davranış göstereceği zeminde. Peki Ya Gerçekten “Kötü İnsanlar” Varsa? Burada şu soru geliyor: “Bazı insanlar kötü niyetlidir, onları sadece kontrolle engelleyebiliriz. Bu da bir gerçek değil mi?” Bilim bu konuda net: Davranış sabit değil, bağlama bağlı. Hepimizin içinde potansiyel olarak farklı davranış eğilimleri var. Etik de var, rekabet de, bencillik de, işbirliği de. Hangi tarafımızın ortaya çıkacağı, çoğu zaman:
Bir ortamda etik olan tarafımız aktifleşir, bir diğerinde başka yönümüz. İnsan davranışı bu kadar dinamik. Bu yüzden sadece kontrol ya da ceza yetmez. Ortamı dönüştürmek gerekir. Peki Ne Yapmalı? Sadece bireye değil, sisteme de bakmalıyız. Sadece kontrollere değil, kültüre de bakmalıyız. Etik kültür bir kişinin omzunda durmaz.
Ancak bunlar varsa insanlar doğru olanı yapmaya cesaret eder. Yoksa kimse o elmanın çürümesini tek başına durduramaz. Etik ihlaller bazen kişiden, bazen sistemden, bazen de ikisinin gölge oyunundan doğar. Ama gerçek şu: İyi sistemler, iyi insanları korur. Kötü sistemler, iyi insanları bile zorlar. Elbette her durumda bile etik davranan insanlar vardır. Ama sistemi bu insanlara güvenerek kuramayız. Bu yüzden sorumluluğumuz sadece bireyleri “etik” yapmaya çalışmak değil, onları bu davranışlara yönlendiren yapıları kurmak. Asıl mücadele işte burada başlıyor.
Not: Makalelerdeki görüş ve yorumlar yazar veya yazarlara ait olup , Etik ve İtibar Derneği’nin konu ile ilgili düşüncelerini yansıtmamaktadır. | Ethical Violations: Bad People or Bad Systems? Sometimes the Answer Is More Complex Than We Think… The “Bad Apple” Narrative It’s a common reflex to believe that ethical misconduct is simply the result of individuals with flawed character. In a way, it’s even a comforting assumption: Find the rule-breakers, remove them from the system, and the problem disappears. But professional life is rarely that simple. Take the Enron case. Yes, certain executives acted intentionally and committed fraud. But we cannot ignore the systemic incentives, the cultural blindness, and the internal definition of “success” that pushed the organization in that direction. If we focus only on the individual, we miss the entire structure. Everyone Knows the Fraud Triangle… But Is It Enough? When we talk about ethical violations, the classic trio immediately comes to mind: Opportunity – Pressure – Rationalization. This framework explains a great deal. But sometimes it is not sufficient. Because people don’t always act unethically purely out of self-interest. Sometimes the environment normalizes what should never be normal. Ramamoorti’s “Apple, Bushel, and Crop” (ABC Fraud) Model K. Ramamoorti’s ABC Fraud Model emphasizes that explaining fraud solely through individual intent is often insufficient. The problem is not always just a matter of “bad apples.” Sometimes the bushel holding the apples is rotten. In some cases, even the broader system that produced the bushel is flawed from the start. This framework is typically understood across three levels: 🍎 Bad Apple: Misconduct driven by the individual’s own intent, choices, or ethical failures. 🧺 Bad Bushel: Fraud enabled by organizational culture, weak oversight, distorted incentives, and poor accountability structures. 🌾 Bad Crop: Fraud shaped by wider industry norms, regulatory gaps, or systemic pressures that normalize unethical behavior. The key contribution of this model is that it does not reduce fraud to a problem of immoral individuals. Instead, it places organizational and systemic conditions at the center of analysis. At this point, Philip Zimbardo’s work in social psychology offers an important complementary perspective. Zimbardo argues that people often do not engage in wrongdoing because they are inherently “bad,” but because situational forces, role expectations, and institutional environments can gradually reshape behavior. In other words, character alone cannot fully explain unethical actions without considering the power of context. The Same Person, Different System Some people follow traffic rules perfectly abroad, yet return home and suddenly drive into the emergency lane. The person is the same. The system is different. That alone reinforces Zimbardo’s point: The issue is not always character, but the ground on which character is forced to operate. But Aren’t There Truly “Bad People”? A fair question arises: “Some individuals are malicious. Don’t we need controls and punishment for them?” Science is quite clear on this: Behavior is not fixed. It is context-dependent. All of us carry multiple behavioral potentials: Ethics, competitiveness, selfishness, cooperation. Which side emerges often depends on:
In one environment, our ethical self is activated. In another, a different side takes over. Human behavior is dynamic. That is why control and punishment alone are never enough. The environment must be transformed. So What Should We Do? We must look not only at individuals, but also at systems. Not only at controls, but also at culture. Ethical culture does not rest on one person’s shoulders. It requires:
Only then do people feel empowered to do what is right. Otherwise, no single apple can stop the barrel from rotting. Ethical violations sometimes emerge from individuals, sometimes from systems, and often from the shadow play between the two. But the truth remains: Good systems protect good people. Bad systems pressure even good people. Of course, there will always be individuals who act ethically no matter what. But we cannot build systems based solely on trust in exceptional individuals. Our responsibility is not only to make people “more ethical,” but to build structures that guide ethical behavior in the first place. That is where the real struggle begins. Article: Gökhan Yılmaz – PwC Türkiye Disclaimer: The views and opinions expressed in the articles are those of the author(s) and do not necessarily reflect the official stance of the Ethics and Reputation Society. |
