İdeal Kararlar ile Gerçek Kararlar Arasındaki Mesafe
Etik açıdan doğru olanı bilmek, gerçek yaşamda doğru olanı yapacağımız anlamına gelir mi?
Bu soru, kararların insan hayatını doğrudan etkilediği ortamlarda çok daha önemli hale geliyor. Yoğun bakım üniteleri, etik karar vermenin belki de en hassas alanlarından biri. Hemşireler burada hastaların yaşamı, güvenliği ve onuruyla ilgili kritik kararlarda yer alıyor; kimi zaman yaşam sonu bakım, hasta yakınlarının beklentileri ve çatışan mesleki sorumluluklarla karşı karşıya kalıyorlar. Üstelik bütün bunlar belirsizlik, yoğun iş yükü ve güçlü mesleki hiyerarşiler içinde gerçekleşiyor.
Ekim 2026’da BMC Nursing dergisinde yayımlanan çok yeni bir araştırma (Kim ve Yun, 2026), etik açıdan doğru olan ile gerçek koşullarda yapılması beklenen arasındaki mesafeyi çarpıcı biçimde görünür kılıyor. Güney Kore’de ileri başlangıç düzeyindeki yoğun bakım hemşireleriyle yürütülen araştırmada, katılımcılardan etik ikilemler karşısında hem ideal olarak ne yapılması gerektiğini hem de gerçek koşullarda ne yapılmasının muhtemel olduğunu değerlendirmeleri istendi.
Sonuç dikkat çekiciydi: Katılımcıların %84,8’inde ideal etik karar verme puanları, gerçekçi etik karar verme puanlarından daha yüksekti. Başka bir ifadeyle, etik açıdan yapılması gerektiği düşünülen ile gerçekte yapılması muhtemel olan arasında belirgin bir mesafe vardı.
Araştırma hemşirelerin fiili davranışlarını değil, varsayımsal durumlara ilişkin değerlendirmelerini ölçüyordu. Bu nedenle hemşirelerin doğru olanı bildikleri halde farklı davrandıklarını söyleyemeyiz. Ancak bulgu önemli bir ayrımı ortaya koyuyor:
Etik açıdan yapılması gerektiği düşünülen ile gerçekte yapılması beklenen her zaman örtüşmüyor.
İdeal ile Gerçek Karar Neden Ayrışır?
Peki insanlar, ideal olarak yapılması gerekenle gerçekte yapılması muhtemel olanı neden birbirinden ayırıyor?
Davranışsal etik araştırmaları, bu farkın yalnızca bireysel değerlerle veya etik bilgi düzeyiyle açıklanamayacağını gösteriyor. Tenbrunsel vd. (2010), Ethical Mirage (Etik Yanılsama) yaklaşımıyla, insanların kendi etik davranışlarını öngörürken sistematik bir yanılgıya düşebildiğini ileri sürüyor. Bir etik ikilemi henüz yaşamadan değerlendirirken ilkelerimiz ön planda olur. Gerçek karar anında ise kişisel çıkarlar, baskılar, duygular ve kısa vadeli sonuçlar daha fazla ağırlık kazanabilir.
Araştırmacıların “olmam gereken benlik” (should self) ve “olmak istediğim benlik” (want self) ayrımı, bu farkı anlamamıza yardımcı oluyor. Etik ilkelerimiz doğrultusunda olmamız gerektiğini düşündüğümüz kişi ile karar anındaki isteklerimizden, çıkarlarımızdan ve kısa vadeli beklentilerimizden etkilenen benliğimiz her zaman aynı yönde hareket etmeyebilir.
Örneğin bir yönetici, çalışanların performansını değerlendirirken bütünüyle adil davranacağına inanır. Ancak gerçek değerlendirme sırasında kişisel yakınlıklar, geçmiş deneyimler veya üst yönetimin beklentileri kararını etkileyebilir. Benzer şekilde bir çalışan, etik açıdan sorunlu bir uygulamayla karşılaştığında mutlaka itiraz edeceğini düşünür. Fakat o an geldiğinde yöneticisiyle ilişkisini, kariyerini veya çalışma arkadaşlarının tepkilerini hesaba katarak bu davranıştan vazgeçebilir.
Buradaki mesele, insanların etik ilkelerinin mutlaka zayıf olması değildir. Etik kararları önceden değerlendirdiğimiz koşullarla karar anında karşılaştığımız koşullar aynı değildir. Bu nedenle etik niyetler, fiili davranışın her zaman güvenilir bir göstergesi değildir.
Bulgunun ikinci bir okuması da mümkün: Hemşireler “gerçekçi” yanıt verirken çalışma ortamlarının kısıtlarını; hiyerarşiyi, iş yükünü, olası tepkileri zaten hesaba katıyor olabilir. Bu durumda mesafe, bireyin yanılgısından çok, karar ortamının yarattığı baskıların bir yansımasıdır.
Bireyin Ötesinde: Kararların Alındığı Koşullar
Aynı dinamik yalnızca hastanelere özgü değildir; performans baskısının, hiyerarşinin ve belirsizliğin olduğu her kurumda karşımıza çıkar. İdeal ile gerçek arasındaki mesafeyi yalnızca bireyin psikolojik süreçleriyle açıklamak da yeterli değildir.
Kish-Gephart, Harrison ve Treviño’nun (2010) iş yaşamındaki etik dışı kararları inceleyen kapsamlı meta-analizi, bu kararların bireysel özellikler, etik meselenin niteliği ve örgütsel çevreyle ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Araştırmacıların “çürük elmalar, sorunlu durumlar ve çürük fıçılar” (bad apples, bad cases, bad barrels) metaforuyla özetlediği yaklaşım, etik dışı kararları anlamak için bireysel özelliklerin yanında karşılaşılan etik meselenin niteliğini ve örgütsel çevreyi de değerlendirmek gerektiğini vurguluyor.
Bu bakış açısı, kurumsal etik açısından önemli bir değişimi beraberinde getiriyor: Soru, “Kim yanlış yaptı?” olmaktan çıkıp “Hangi koşullar yanlışı kolaylaştırdı?” haline geliyor.
Bir kurumda çalışanlar dürüstlüğün önemli olduğuna inanıyor olabilir. Ancak olumsuz bilgilerin paylaşılmasının hoş karşılanmadığı bir ortamda, gerçekte ne yapılacağına ilişkin beklentiler değişir. Bir yönetici adil karar vermeyi ilke olarak benimsemiş olabilir. Ancak performans hedeflerinin her şeyin önüne geçtiği bir sistemde, bu ilkenin ne ölçüde korunabileceği belirsizleşir. Bir çalışan etik ihlalleri bildirmesi gerektiğini bilir. Ancak geçmişte yapılan bildirimlerin sonuçsuz kaldığını gözlemlemişse, doğru davranışın kurumda karşılık bulacağına güvenmeyebilir.
Bu örnekler, etik karar vermenin yalnızca bireyin neye inandığıyla değil, kurumda hangi davranışların mümkün, kabul edilebilir ve desteklenir olduğuyla da ilişkili olduğunu gösteriyor. Etik ilkeler bize neyin doğru olduğunu söyler. Kurum kültürü ise doğru olanın karar anlarında ne ölçüde karşılık bulacağını etkiler.
Etik Kültürün Gerçek Sınavı
Kurumlarda etik ilkelerin benimsenmesi ile bu ilkelerin kararlara yansıması aynı şey değildir. Etik kodlar, eğitimler ve kurumsal değerler neyin doğru olduğunu tanımlar ancak doğru olanın günlük iş yaşamında ne ölçüde karşılık bulduğunu tek başlarına göstermez.
Bu nedenle etik kültürü değerlendirirken iki soruyu birlikte sormak gerekir:
- Bu durumda etik açıdan ne yapılmalıdır?
- Aynı durum kurumunuzda yaşansaydı gerçekte ne yapılmasını beklerdiniz?
Bu iki soruya verilen yanıtlar arasındaki mesafe, kurumun beyan ettiği değerlerle günlük işleyişi arasındaki uyumsuzlukları görünür kılabilir. Karşılaştırma, mümkün olduğunda anonim anketler ya da gerçek vakalardan türetilmiş senaryolar üzerinden yapılabilir. Fark ortaya çıktığında ilk adım, bunu bireylerin eksikliği olarak okumak yerine farkı yaratan koşullara bakmaktır: bildirimlerin sonuçsuz kalıp kalmadığı, performans baskısının karar anlarında nasıl işlediği, liderlerin zor durumlarda hangi davranışı sergilediği.
Asıl mesele, çalışanlara doğru olanı öğretmenin ötesinde, doğru olanın gerçekleşmesini zorlaştıran koşulları anlamak ve değiştirebilmektir. Etik kültürün gerçek gücü, neyin doğru kabul edildiğinde değil, o doğrunun karar anlarında ne ölçüde karşılık bulduğunda ortaya çıkar.
Kaynakça
- Kim, M., & Yun, J. (2026). Moral sensitivity, role conflict, ethical climate, and ethical decision-making among advanced beginner nurses in intensive care units: A cross-sectional study. BMC Nursing. https://doi.org/10.1186/s12912-026-05519-6
- Kish-Gephart, J. J., Harrison, D. A., & Treviño, L. K. (2010). Bad apples, bad cases, and bad barrels: Meta-analytic evidence about sources of unethical decisions at work. Journal of Applied Psychology, 95(1), 1–31. https://doi.org/10.1037/a0017103
- Tenbrunsel, A. E., Diekmann, K. A., Wade-Benzoni, K. A., & Bazerman, M. H. (2010). The ethical mirage: A temporal explanation as to why we are not as ethical as we think we are. Research in Organizational Behavior, 30, 153–173. https://doi.org/10.1016/j.riob.2010.08.004
Yazı: Dr. Esra Erbil
Not: Makalelerdeki Görüş ve Yorumlar Yazar veya Yazarlara Ait Olup, Etik ve İtibar Derneği’nin Konu ile İlgili Düşüncelerini Yansıtmamaktadır.
